აჭარის მაღალმთიანეთში, გოდერძის უღელტეხილის მიდამოებში, უნიკალური ბუნებრივი მემკვიდრეობა ინახავს დედამიწის შორეული წარსულის კვალს. აქ, ვულკანური წარმოშობის ქანებში, მილიონობით წლის წინანდელი სუბტროპიკული ტყის ნაშთებია შემონახული. გაქვავებული ხის ღეროები, ტოტები, ფოთლების ანაბეჭდები და ხეები ბუნების იმ იშვიათ მოვლენას გვიჩვენებს, რომელმაც ცოცხალი ორგანიზმები გეოლოგიური ისტორიის ნაწილად აქცია. გოდერძის განამარხებული ტყის გეობილიკი ვიზიტორებს შესაძლებლობას აძლევს, გაეცნონ ამ განსაკუთრებულ ბუნებრივ ძეგლს, აღმოაჩინონ მისი წარმოშობის საიდუმლოებები და უკეთ გაიაზრონ, როგორ იცვლებოდა დედამიწის გარემო მილიონობით წლის განმავლობაში. ეს არის არა მხოლოდ საფეხმავლო მარშრუტი, არამედ ბუნებრივი სივრცე, სადაც გეოლოგია, პალეობოტანიკა და ბიომრავალფეროვნება ერთიანდება.
განამარხებული ტყე ვულკანური წარმოშობის ქანებშია მოქცეული. თეთრი და მონაცრისფრო ტუფოგენური ქანების ფენებში შემორჩენილია უძველესი მცენარეულობის ნაშთები, რომლებიც გეოლოგებს წარსული გარემოს აღდგენაში ეხმარება. ეს ფენები, ცნობილი როგორც გოდერძის წყებები, ძირითადად ანდეზიტური და დაციტური წარმოშობის ვულკანურ წარმონაქმნებთან არის დაკავშირებული.
დაახლოებით 5.3-7.2 მილიონი წლის წინ, აქტიური ვულკანიზმის პერიოდში, ვულკანურმა ფერფლმა და ლავამ მდიდარი სუბტროპიკული ტყის ნაწილი დამარხა. შემდგომი გეოლოგიური პროცესების შედეგად ხის მერქანი მინერალებით გაჯერებული ხსნარების ზემოქმედების ქვეშ მოექცა. დროთა განმავლობაში ხის უჯრედებში არსებული ორგანული მასალის ნაწილი სილიციუმის დიოქსიდით ჩანაცვლდა და მერქანი გაქვავდა.
ამ პროცესმა ხის სტრუქტურის მნიშვნელოვანი დეტალები შეინარჩუნა. დღეს ნამარხ ნიმუშებში შესაძლებელია წლიური რგოლების, ბოჭკოების, მერქნის ტექსტურისა და ზოგიერთ შემთხვევაში ფოთლების ანაბეჭდების გარჩევა. სწორედ ეს თავისებურებები აქცევს გოდერძის განამარხებულ ტყეს მნიშვნელოვან გეოლოგიურ და პალეობოტანიკურ ობიექტად.
ნამარხი ხეები განსხვავებული ფორმით გვხვდება. ზოგიერთი ღერო წაქცეულია, ზოგი გადაღუნული ან დანაწევრებული, სხვები კი ვერტიკალურ მდგომარეობაშია შემონახული და თითქოს ჯერ კიდევ მიწაშია ფესვებით ჩაჭიდებული. ნიმუშების ფერიც მრავალფეროვანია: გვხვდება ყავისფერი, თეთრი, ყვითელი, წითელი და შავი ტონები, რომლებიც ზოგჯერ ერთ ნიმუშშიც ერწყმის ერთმანეთს.
როგორ იქცა ტყე ქვად?
გოდერძის განამარხებული ტყის წარმოშობა ბუნებრივი პროცესების რთულ ერთობლიობას უკავშირდება. მეცნიერები განიხილავენ რამდენიმე შესაძლო სცენარს, რომლებიც ხეების გაქვავებას ხსნის.
ერთ-ერთი ჰიპოთეზის მიხედვით, ხეები მდინარეებს თანდათანობით გადაჰქონდა და ისინი ჭალაში გროვდებოდა. შემდგომი დალექვისა და დიაგენეზისის პროცესების შედეგად მერქანი მინერალებით გაჯერებულ გარემოში მოექცა, რამაც გაქვავებას შეუწყო ხელი.
მეორე ჰიპოთეზა ტყის ნაწილის სწრაფ დამარხვას უკავშირებს კატასტროფულ მოვლენებს. ამ სცენარის მიხედვით, ხეები ვულკანურ მასალასთან, მათ შორის პემზასა და ლაპილებთან ერთად დაილექა. ასეთი პროცესი ხსნის მცენარეული ნაშთების კონცენტრაციას გარკვეულ გეოლოგიურ ფენებში.
ხის გაქვავება კი მაშინ მიმდინარეობდა, როდესაც მინერალებით მდიდარი წყლები მერქნის ფორებსა და უჯრედებში აღწევდა. სილიციუმის შემცველი ნივთიერებების დაგროვებისა და კრისტალიზაციის შედეგად ხის სტრუქტურა მინერალებით შეივსო და თანდათანობით ქვად იქცა.
გეობილიკი, რომელიც ბუნების ისტორიის აღმოჩენაში გვეხმარება
განამარხებული ტყის ნაშთები ძირითადად მდინარე ძინძისწყლის ხეობასა და ბათუმი-ახალციხის დამაკავშირებელი გზის მიმდებარე ტერიტორიაზე გვხვდება. ამ არეალში აღმოჩენილი ნამარხი ფლორა მეცნიერულ ინტერესს დიდი ხანია იწვევს. ისტორიული ცნობების მიხედვით, უნიკალური მცენარეული ნაშთები XIX საუკუნის 80-იან წლებში გოდერძის უღელტეხილის სიახლოვეს ინჟინერმა ა. ფლორენცკიმ აღმოაჩინა.
გეობილიკი ამ მემკვიდრეობის გაცნობისა და ბუნებრივი გარემოს უშუალოდ შესწავლის შესაძლებლობას ქმნის. მარშრუტი აჭარაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში მდებარეობს და ალპურ ბოტანიკური ბაღის, კურორტ ბეშუმისა და გოდერძის უღელტეხილის მიდამოებს უკავშირდება.
მარშრუტის საფეხმავლო მონაკვეთის სიგრძე დაახლოებით 8 კილომეტრია, ხოლო კომბინირებული ვარიანტი მოიცავს 6.7 კილომეტრს სამანქანე და 5.8 კილომეტრს საფეხმავლო მონაკვეთზე. სირთულე მარტივ კატეგორიას მიეკუთვნება, თუმცა მდინარის გადაკვეთისა და მთიან რელიეფზე გადაადგილებისას ვიზიტორებმა გარემო პირობები და უსაფრთხოების მოთხოვნები უნდა გაითვალისწინონ. მოგზაურობისთვის რეკომენდირებული პერიოდია ივნისიდან ოქტომბრამდე.
მოგზაურობა ალპურ ბოტანიკური ბაღიდან შეიძლება დაიწყოს, სადაც გაქვავებული ხეების რამდენიმე ნიმუშია წარმოდგენილი. აქედან ბილიკი მდინარე ძინძისწყლის კალაპოტისკენ მიემართება. მდინარის მიერ ჩამოტანილი ნამარხი ხის ნაშთები დაკვირვებულ ვიზიტორს ბუნებრივი პროცესების კვალის აღმოჩენის შესაძლებლობას აძლევს.
მდინარის გადაკვეთის შემდეგ მარშრუტი გოდერძის უღელტეხილის მიმდებარე სეზონურ დასახლებებს მიუყვება და არსიანის ქედის თხემზე ადის, სადაც ნამარხი ხეების დიდი ნიმუშებია თავმოყრილი. შემდგომ ბილიკი ტყეში ეშვება და ბათუმი-ახალციხის საავტომობილო გზასთან ჩადის, საიდანაც შესაძლებელია მოგზაურობის გაგრძელება გოდერძის უღელტეხილისა და კურორტ ბეშუმის მიმართულებით.
მარშრუტის გასწვრივ არსებული საინფორმაციო დაფები ვიზიტორებს გეობილიკის ბუნებრივი და გეოლოგიური თავისებურებების შესახებ დამატებით ინფორმაციას აწვდის. ისინი ხსნის, როგორ იქცა მერქანი ქვად, რა გარემო პირობებმა შეუწყო ხელი ნამარხების შენარჩუნებას და რა მნიშვნელობა აქვს ამ ადგილს დედამიწის ისტორიის შესწავლისთვის.
დროში მოგზაურობა აჭარის ტყეებში
გოდერძის განამარხებული ტყის ისტორია მხოლოდ გაქვავებული ხეებით არ შემოიფარგლება. იგი აჭარისა და მთლიანად კავკასიის გეოლოგიური განვითარების უფრო ფართო სურათის ნაწილია.
დაახლოებით 34 მილიონი წლის წინ დღევანდელი აჭარის ტერიტორიის დიდი ნაწილი ზღვით იყო დაფარული. შემდგომ, ზღვის უკან დახევისა და ხმელეთის ფორმირების პარალელურად, მცენარეულობამ განვითარება დაიწყო. მოგვიანებით, კლიმატური ცვლილებებისა და გლობალური გამყინვარების პირობებში, შედარებით თბილი და ნოტიო ადგილები მცენარეთა გადარჩენისთვის მნიშვნელოვან თავშესაფრებად იქცა.
ვულკანიზმის პერიოდში ტყის ნაწილის დამარხვამ კი მცენარეული ნაშთების შენარჩუნებას შეუწყო ხელი. ამ პროცესების შედეგად ჩამოყალიბებული ნამარხი ფლორა დღეს მეცნიერებს წარსული ეკოსისტემების, კლიმატური პირობებისა და მცენარეთა გავრცელების შესახებ მნიშვნელოვან ინფორმაციას აწვდის.
ნამარხ ფლორაში აღწერილია 74 სახეობის მცენარის ნიმუში ან ნაშთი, რომლებიც ლავისა და ვულკანური ფერფლის ფენებშია შემონახული. მათგან 15 სახეობა მიმდებარე ტყეებშიც გვხვდება. ეს გარემოება განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან წარსულსა და დღევანდელ მცენარეულობას შორის კავშირის დანახვის შესაძლებლობას იძლევა. გოდერძის არეალი ასევე გამოირჩევა ბიომრავალფეროვნების თვალსაზრისით. აჭარის ფლორისტული რაიონი დასავლეთ კავკასიონის კორიდორის ნაწილია და კავკასიის ეკორეგიონის მნიშვნელოვან კომპონენტს წარმოადგენს. ეს ტერიტორია გამოირჩევა სახეობათა მრავალფეროვნებით, ენდემიზმითა და უნიკალური ჰაბიტატებით. კავკასია საერთაშორისო დონეზე აღიარებულია ბიომრავალფეროვნების დაცვისთვის მნიშვნელოვან რეგიონად, რაც კიდევ უფრო ზრდის ამ ბუნებრივი მემკვიდრეობის შენარჩუნების მნიშვნელობას.
ბუნებრივი მემკვიდრეობის დაცვა და პასუხისმგებლიანი მოგზაურობა
განამარხებული ტყე უნიკალური ბუნებრივი არქივია, რომლის მნიშვნელობა სცდება ერთი კონკრეტული ადგილის ფარგლებს. ნამარხი ხეები და მცენარეული ნაშთები დედამიწის წარსულის შესახებ ინფორმაციას ინახავს, მათი შესწავლა კი გეოლოგიური პროცესებისა და უძველესი ეკოსისტემების უკეთ გაგებას უწყობს ხელს.
ამ მემკვიდრეობის შენარჩუნება მოითხოვს როგორც შესაბამის სამეცნიერო კვლევებს, ისე პასუხისმგებლიან დამოკიდებულებას ვიზიტორების მხრიდან. გეობილიკზე მოგზაურობისას მნიშვნელოვანია ნამარხი ნიმუშების ადგილზე დატოვება, მათი დაზიანების თავიდან აცილება, ნარჩენების არდატოვება და მონიშნული მარშრუტის დაცვა. ბუნებრივი ძეგლის ღირებულება სწორედ მის ავთენტურობაშია, ამიტომ თითოეული ვიზიტორი მისი შენარჩუნების პროცესის მონაწილეა.
გოდერძის განამარხებული ტყის გეობილიკი აერთიანებს ბუნების შეცნობის, შემეცნებითი მოგზაურობისა და ეკოლოგიური ცნობიერების ამაღლების შესაძლებლობებს. აქ თითოეული ქვა, გაქვავებული ღერო თუ ფოთლის ანაბეჭდი გვახსენებს, რომ ბუნების ისტორია ბევრად უფრო ძველია, ვიდრე ადამიანის მეხსიერება, ხოლო მისი შენარჩუნება ჩვენი საერთო პასუხისმგებლობაა.
გოდერძის გეობილიკის პროექტი განხორციელდა CENN-ის მიერ, პროექტის „მწვანე კავკასია“ ფარგლებში, ავსტრიის განვითარების სააგენტოს (ADA) ფინანსური მხარდაჭერით, „ავსტრიის საერთაშორისო პარტნიორობის“ ფარგლებში.
პროექტის შემუშავებასა და განხორციელებაში ჩართული იყვნენ საქართველოს ეკოტურიზმის განვითარების ცენტრი, აჭარის სატყეო სააგენტო, აჭარის ტურისტული სერვისების განვითარების სააგენტო, ალპური ბოტანიკური ბაღი და საქართველოს ტექნიკური უნივერსიტეტი.